Αυτός που εις το τετράδραχμον επάνω… – Νομίσματα και Κωνσταντίνος Καβάφης

Ὁ ποιητὴς Φερνάζης τὸ σπουδαῖον μέρος τοῦ ἐπικοῦ ποιήματός του κάμνει. Τὸ πῶς τὴν βασιλεία τῶν Περσῶν παρέλαβε ὁ Δαρεῖος Ὑστάσπου. (Ἀπὸ αὐτὸν κατάγεται ὁ ἔνδοξός μας βασιλεύς, ὁ Μιθριδάτης, Διόνυσος κ᾽ Εὐπάτωρ). Ἀλλ᾽ ἐδῶ χρειάζεται φιλοσοφία· πρέπει ν᾽ ἀναλύσει τὰ αἰσθήματα ποὺ θὰ εἶχεν ὁ Δαρεῖος: ἴσως ὑπεροψίαν καὶ μέθην· ὄχι ὅμως — μᾶλλον σὰν κατανόησι τῆς ματαιότητος τῶν μεγαλείων. Βαθέως σκέπτεται τὸ πρᾶγμα ὁ ποιητής. Ἀλλὰ τὸν διακόπτει ὁ ὑπηρέτης του ποὺ μπαίνει τρέχοντας, καὶ τὴν βαρυσήμαντην εἴδησι ἀγγέλλει. Ἄρχισε ὁ πόλεμος μὲ τοὺς Ρωμαίους. Τὸ πλεῖστον τοῦ στρατοῦ μας πέρασε τὰ σύνορα. Ὁ ποιητὴς μένει ἐνεός. Τί συμφορά! Ποῦ τώρα ὁ ἔνδοξός μας βασιλεύς, ὀ Μιθριδάτης, Διόνυσος κ᾽ Εὐπάτωρ, μ᾽ ἑλληνικὰ ποιήματα ν᾽ ἀσχοληθεῖ. Μέσα σὲ πόλεμο — φαντάσου, ἑλληνικὰ ποιήματα. Ἀδημονεῖ ὁ Φερνάζης. Ἀτυχία! Ἐκεῖ ποὺ τὸ εἶχε θετικὸ μὲ τὸν «Δαρεῖο» ν᾽ ἀναδειχθεῖ, καὶ τοὺς ἐπικριτάς του, τοὺς φθονερούς, τελειωτικὰ ν᾽ ἀποστομώσει. Τί ἀναβολή, τί ἀναβολὴ στὰ σχέδιά του. Καὶ νἆταν μόνο ἀναβολή, πάλι καλά. Ἀλλὰ νὰ δοῦμε ἂν ἔχουμε κι ἀσφάλεια στὴν Ἀμισό. Δὲν εἶναι πολιτεία ἐκτάκτως ὀχυρή. Εἶναι φρικτότατοι ἐχθροὶ οἱ Ρωμαῖοι. Μποροῦμε νὰ τὰ βγάλουμε μ᾽ αὐτούς, οἱ Καππαδόκες; Γένεται ποτέ; Εἶναι νὰ μετρηθοῦμε τώρα μὲ τὲς λεγεῶνες; Θεοὶ μεγάλοι, τῆς Ἀσίας προστάται, βοηθῆστε μας. — Ὅμως μὲς σ᾽ ὅλη του τὴν ταραχὴ καὶ τὸ κακό, ἐπίμονα κ᾽ ἡ ποιητικὴ ἰδέα πάει κ᾽ ἔρχεται — τὸ πιθανότερο εἶναι, βέβαια, ὑπεροψίαν καὶ μέθην· ὑπεροψίαν καὶ μέθην θὰ εἶχεν ὁ Δαρεῖος. 1917

Ὀφείλω χάριτας, τ᾽ ὁμολογῶ στὴν πατριώτισσά μου καὶ τὴν συγγενῆ (τοῦ πιθανοῦ πατρός μου εἶναι ἀδελφῆ) τὴν γραῖαν μεσίτριαν Κερκώ, ποὺ μὲ εἶπε νἄλθω ἐδῶ στὴν νεοτάτην πόλιν Τιγρανόκερτα τὴν πλουσιοτάτην, τὴν εὐδαίμονα. Τὸ θέατρον εἶναι μέσον γιὰ νὰ γνωρισθῶ· πολὺ καλὰ γιὰ ἠθοποιὸς περνῶ. Δὲν εἶναι ἐδῶ Ἀλεξάνδρεια, δὲν εἶναι Ἀθῆναι. Ἔπαιξα ὅπως, ὅπως τὸν Σοφόκλειον Αἵμωνα κ᾽ ἐπίσης ὅπως, ὅπως τοῦ Εὐριπίδη τὸν Ἱππόλυτον. Κ᾽ οἱ θεαταί εἴπανε ποὺ στὴν πόλι των δὲν εἶδαν συμπαθητικότερον ἠθοποιὸν – ἢ νέον. Ἕνας πολίτης πλούσιος, καὶ θαυμάσιος πολυδάπανος, μὲ παρατήρησεν ἰδιαιτέρως. Αὐτὰ θὰ τὰ φροντίσει ἡ ἔμπειρη Κερκὼ (παίρνοντας κιόλας τὰ μισὰ γιὰ μεσιτεία της ἡ ἀχρεία). Ἆ μέρος ἔκτακτον τὰ Τιγρανόκερτα! – ὅσο διαρκέσουν δηλαδή· γιατὶ ἀσφαλῶς θὰ τὰ χαλάσουν ἐπὶ τέλους οἱ Ρωμαῖοι. Ὄνειρα βλέπει ὁ βασιλεὺς Τιγράνης. Μὰ ἐμένα τί μὲ κόφτει. Τὸ πολὺ θὰ μείνω ἕνα δυὸ μῆνες – κ᾽ ἔπειτα φευγιό. Καὶ τότε ἀδιαφορῶ τελείως ἂν καταστρέψουν οἱ Ρωμαῖοι τὰ Τιγρανόκερτα καὶ τὴν Κερκώ. 1929